Waar is het misgegaan?
Dat je de Bijbel eendimensionaal moet lezen. What you see is what you get.

Dimitri Verhulst is er een recente exponent van met zijn boek Bloedboek (2015).
Hij kon er bij Pauw vrijelijk over praten en de hele tafel haastte zich om te zeggen dat ‘ze niet geloofden, hoor’. Alleen Erika Terpstra zocht naar de nuance, als ik me goed herinner.

Ook bij de recente Preek van de Leekdiensten zag je het soms: Bijbelteksten die met weinig gevoel voor context of meerlagigheid werden geciteerd.
Je zou kunnen zeggen: ‘Begin er dan ook niet aan’. Maar onthullend is het wel en het is indirect een oproep aan theologen om (nog meer) werk te maken van het lezen in laagjes.

Nieuw is dat niet, trouwens.
De kerkvader Origines (3e eeuw n. Chr.) pleitte al voor een meervoudige lezing van de Bijbeltekst in de Vroege Kerk.
Maar het was vooral Johannes Cassianus die in de 5e eeuw (n. Chr.) pleitte voor een viervoudige bijbeluitleg, die uitging van de bekende trits van Paulus: ‘Geloof, hoop en liefde’.

Want, zei Cassianus: we kennen de letterlijke, historische uitleg (de eerste laag), maar daarmee zijn we er nog niet. En zo onderscheidde hij nog drie andere lagen:

• De theologische uitleg: wat betekent wat ik lees in geloofstaal? Je zou nu misschien zeggen: wat is de spirituele waarde van deze woorden? Cassianus verbond deze uitleg met het woord ‘geloof’
• De morele uitleg, die van de ethiek: hoe zal ik handelen? Hier legde Cassianus een link met de ‘liefde’.
• De ‘anagogische’ betekenis: wat mag ik hopen? (anagogisch betekent zoveel als ‘omhoogleidend’). Hierin ging het, aldus Cassianus, om de ‘hoop’, om datgene waar je je op richt.

Van oudsher hoort daar ook een Middeleeuws versje bij waarin die vier lagen in vier regels worden opgenoemd:

Littera gesta docet,
quid credas allegoria,
moralis quid agas,
quo tendas anagogia.

Het betekent zoveel als:

Leer wat geschied is,
de allegorische betekenis wat je moet geloven,
de morele betekenis wat je moet doen
en de anagogische betekenis waar je je op moet toeleggen.

Zitten al die lagen dan in iedere Bijbeltekst?
Vast niet, maar ze zitten wel in ons. En het mooie en diepzinnige van Bijbelteksten (en niet alleen daarin) is dat ze die meerlagigheid van het leven weerspiegelen of misschien wel oproepen. Ze hebben iets te zeggen wat ons te boven gaat.

Het is nu eenmaal – en gelukkig – niet altijd What you see is what you get.
Het is soms ook Lees maar, er staat niet wat er staat (Nijhoff).

Dat vraagt om lezen in laagjes, omdat wij leven in laagjes.

Rienk Lanooy

(ik putte voor het bovenstaand uit een artikel van Theo Hettema – wie er meer van wil weten kan het lezen op http://home.kpn.nl/tlhettema/pdf/Viervoudig.pdf)