Onder de titel ‘Het trancendente ter sprake’ organiseert de Kloosterkerk samen met de faculteit Godgeleerdheid aan de VU Amsterdam een aantal colleges. De redactie maakt alvast kennis met sommigen van degenen die deze colleges geven. Op 8 oktober spreken we met Bikram Lalbahadoersing. Hij studeerde psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarna was hij van 1993 tot 2010 werkzaam als eindredacteur voor de Organisatie voor Hindoe Media. In deze periode was hij enkele jaren secretaris van de Hindoe Raad Nederland. Vanaf 2010 bekleedt hij de functie van hoofd hindoe geestelijke verzorging bij de Dienst Justitiële Instellingen van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Gezien zijn drukke baan heeft hij ons verzocht het interview te doen via ‘Facetime’. Voor ons als interviewers is dat wel onwennig, maar ja, je moet met je tijd meegaan. We besluiten tevens te tutoyeren; ook in dit opzicht moet je met je tijd meegaan…

Hindoeïsme en de moderne wereld

Je geeft op 17 november een college over het Hindoeïsme. Zover wij weten heeft het Hindoeïsme een enigszins conservatief imago. Nu praten we via Facetime! Hoe komt het dat die nieuwe IT-gerelateerde media in het door het Hindoeïsme gedomineerde India kennelijk wel zonder problemen worden geaccepteerd?

Jullie zeggen dat het Hindoeïsme een conservatief imago heeft. Hoe komen jullie daarbij? Ideeën als het ‘Rad der wedergeboorten’ en het kastenstelsel lijken toch wel iets fatalistisch te hebben: alles gaat maar op dezelfde manier door. En dan herinneren we ons allemaal nog Gandhi, die pleitte voor ambachtelijk en kleinschalig. Wilde hij niet bij wijze van spreken iedere vrouw achter het weefgetouw? Ik begrijp het. Toch is dit zogenaamde conservatisme vooral een kwestie van beeldvorming. Gandhi zag dat de moderne industrie werd gedomineerd door buitenlanders. De arme Indiërs schoten er niets mee op. Integendeel, hun lot werd er alleen maar armzaliger door. Gandhi stond een India voor ogen, waarin iedereen met geringe middelen in zijn eigen levensonderhoud kon voorzien. Maar een tijdgenoot, Tata – wij kennen hem nu van het staal – koos een heel andere weg. Hij bouwde juist wel fabrieken, maar echt Indische fabrieken met Indische werknemers. Hij bouwde er huizen voor de werknemers om heen en zorgde voor een behoorlijke levensstandaard. Een bepaald percentage van de winst, werd standaard geïnvesteerd in de lokale gemeenschap. Hier zie je twee Hindoes, beiden met dezelfde idealen en goede bedoelingen voor de gemeenschap, maar totaal verschillende strategieën. Het beeld van Ghandi heeft in het westen dat van Tata gewoon overvleugeld. Ik zie persoonlijk geen specifiek conservatieve boodschappen in het Hindoeïsme, althans niet sterker dan in andere religies.

Kent het Hindoeïsme de spanningen tussen geloof en wetenschap, die het Christendom heeft gekend? Is er een Indische Galileo of Darwin, die met zijn theorieën het geloof onderuit leek te halen en daarom fel werd bestreden?

Nee, dergelijke conflicten zijn er bij mijn weten nooit geweest. Het had natuurlijk best gekund. Het Hindoeïsme kent wereldbeelden die totaal niet stroken met die van de moderne mens. Zoals een platte wereld, gedragen door een olifant, die op zijn beurt weer op een grote schildpad staat. Het is een goede vraag waarom er nooit dergelijke conflicten ontstonden; het raakt de essentie van het Hindoeïsme. Daarom ga ik er graag op in. Laat ik beginnen met te zeggen dat er er nooit een scheiding heeft plaatsgevonden tussen ‘gewone mensen’ en de mensen die zich aan het geloof wijden – laat ik hen voor het gemak ‘monniken’ noemen. Monniken trekken zich niet terug in kloosters of zo. Zij blijven leven tussen de andere mensen en onderscheiden zich slechts van hen doordat zij mediteren en ascetisch leven. Het was vroeger zelfs tamelijk normaal dat een huisvader een tijdje monnik werd als zijn kinderen volwassen waren geworden. Hoe dan ook, geloof en samenleving blijven innig verbonden. Opvattingen over de wereld ontwikkelen zich daardoor ook in samenhang. Daarbij komt – en ik weet niet of dit een gevolg of een oorzaak is van het voorgaande – dat het Hindoeïsme eerder het accent legt op spirituele ervaringen dan op religieuze leerstellingen met onfeilbare waarheidsclaims over de werkelijkheid. Kort gezegd: het Hindoeïsme kent geen dogma’s; dus een hindoe-wetenschapper kan geen met dogma’s strijdige uitspraken doen.

Het beleven van het Hindoe-geloof

Laten we overstappen naar de mens Bikram, want we dreigen nu aan de relatie tussen de werkelijkheid en het transcendente te raken. En dat wil je vast graag bewaren voor je college. Je bent als hindoe opgevoed. Kun je iets zeggen hoe je als kind geloofde en hoe dat op weg naar volwassenheid is veranderd?

Daarvoor moet ik iets vertellen over mijn levensverhaal, want geloofsbelevenis is altijd sterk afhankelijk van context. Ik ben in 1967 geboren in Suriname. Mijn kinderen kunnen zich nauwelijks voorstellen hoe ik met de hand rijst heb geplant. Voorbij de grens van ons terrein begon het oerwoud. Regelmatig verscheen er een python op het erf. Ik leefde dichtbij de natuur, die gevaarlijk was, maar vooral magisch. Dat is de context die mijn geloven bepaalde: ontzag voor de grootse, magische natuur, in vergelijking waarmee de mens maar nietig afstak. Maar als achtjarige verhuisde ik naar Winschoten, waar ik ben opgegroeid. Op een christelijke basisschool heb ik met enthousiasme de psalmen meegezongen! Weer later, in 1993, vertrok ik naar de grote stad: Utrecht. De natuur verdween naar de achtergrond. Ik leef nu veilig tussen stevige muren in een wereld, waarin de mens de natuur tamelijk goed beheerst. Als gevolg daarvan verdween de gerichtheid op de ‘magie van buiten’. Het innerlijk werd belangrijk voor mij. Ik ging op zoek naar mijzelf. Als ik nu moet uitleggen hoe ik mijn geloof beleef, dan gebruik ik graag het beeld van de menselijke geest als een spiegel waarin hij zijn diepste zelf kan zien. Maar als die spiegel onrustig is, in beweging door allerlei prikkels van buiten, dan is de spiegeling vervormd en zie je jezelf niet helder. Daarom is yoga, meditatie mijn instrument. Om mijn geest, mijn spiegel tot rust te brengen, zodat ik in mijzelf kan zien.

Heb je ook een favoriete hindoegod?

Mijn lievelingsgod is Shiva, de god van de dans en de meditatie. (Bikram draait zijn i-pad naar een houten beeld in zijn kamer. Wij bewonderen een Shiva met vier armen. Dit is toch wel een voordeel van Facetime.) Maar begrijp mij goed. Shiva wordt absoluut niet boos, als ik hem op enig moment zou ‘inruilen’ voor een andere god. Er zijn geen dogma’s; er zijn geen verplichtende regels, zoals wij al bespraken. Het gaat om de persoonlijke, spirituele ervaring!

Geestelijke verzorging in de gevangenis

Geen regels! Je maakt ons wel nieuwsgierig naar jouw werk in de gevangenis. Hoe staat het Hindoeïsme tegenover ‘schuld en boete’, concepten die in het christendom zo belangrijk zijn? En hoe werkt dat door in de praktijk van jouw werk met criminelen?

Volgens het Hindoeïsme maakt een mens, wiens geest helder en rustig is, de juiste keuzes. Dat klinkt misschien wat vaag en gemakkelijk, maar er zit meer aan vast dan op het eerste gezicht lijkt. Immers een gevangene heeft overduidelijk iets gedaan wat maatschappelijk niet aanvaardbaar is gebleken. En zoals wij al bespraken zijn samenleving en geloof innig verbonden. Mijn taak – of liever: de taak van de geestelijk verzorgers aan wie ik leiding geef – is het de mens achter de crimineel te helpen zijn geest helder te maken. Dit impliceert dat hij besluit tot voor de samenleving aanvaardbaar gedrag. Misschien moet ik een onduidelijkheid ophelderen. Als ik eerder zei dat het Hindoeïsme geen regels kent, dan betekent dat niet dat een hindoe zich aan geen enkele regel hoeft te houden. Er zijn namelijk maatschappelijke regels, die voortvloeien uit de omgeving waarin je leeft. Heeft een hindoe een heldere geest, dan houdt hij zich aan die regels! Neem bijvoorbeeld iemand die heeft gestolen. Hij kan wel zeggen: is het mijn schuld dat ik op dat moment niet helder van geest was en begeerte voelde naar het gestolene? Maar daar komt hij niet mee weg. In Nederland is diefstal maatschappelijk niet acceptabel, en dus verdient hij zijn straf.

Maar er is dus geen goddelijke instantie die straft?

Nee, maar als een hindoe maatschappelijk onaanvaardbaar gedrag vertoont, verandert dat wel zijn kharma, met alle gevolgen van dien.

Wij vinden dit een buitengewoon subtiele en genuanceerde manier van denken. Denken alle hindoes als jij?

(Lachend) Nou, ik noem mijzelf wel een typisch Hollandse hindoe!

 

Wij, Emilie en Han, bedanken Bikram hartelijk voor zijn tijd en de beantwoording van onze vragen, en kijken uit naar het college. Het interviewen via Facetime viel ons zeker niet tegen. Je kunt tot een echt gesprek komen. Voor verdere informatie over deze collegereeks zie de website van de Kloosterkerk www.kloosterkerk.nl