Dienst met cantate zondag 26 november 2006

Aanvangstijd 10.30 uur
Cantate Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit (BWV 106)
Componist J.S. Bach
Door Residentie Kamerkoor / Residentie Bachorkest olv Jos Vermunt. Renate Arends (sopraan); Cécile van de San (alt); Albert van Ommen (tenor); André Morsch (bas)
Predikant Ds. Margreet Klokke

Toelichting en tekst

De ‘actus tragicus' is waarschijnlijk in 1707 gecomponeerd te Mühlhausen. Bach was toen 22 jaar oud. De aanleiding voor deze cantate is niet met zekerheid vast te stellen. Wel schijnt er een verband te bestaan met het overlijden van ene Tobias Lämmerhirt, die hiervoor geld aan Bach nagelaten zou hebben. De teksten zijn voor het overgrote deel afkomstig uit de Bijbel, en enkele kerkliederen. De instrumentale begeleiding is aangepast aan deze sombere rouwmuziek: 2 blokfluiten, 2 gamba's en basso continuo.
De kern van deze symmetrisch opgebouwde cantate wordt gevormd door het koordeel ‘Es ist der alte Bund, Mensch du musst sterben'. Hierin worden twee vormen van ‘sterven' met elkaar geconfronteerd: het sterven volgens de natuurwet (verdriet), en volgens het evangelie (verlossing). Bach verklankt dit door respectievelijk een lage ligging van de koorstemmen met gebruikmaking van halve toonafstanden, tegenover het ‘ja,ja'-gedeelte: in hoge ligging met een beweeglijke ritmiek. In de openingssonatina vormen de 2 gamba's met het continuo de ondergrond voor de blokfluiten, die hoofdzakelijk eenstemmig (unisono) spelen.
Het volgende deel ‘Gottes Zeit' is een driedelig motet, waarvan het tweede deel (‘in ihm leben') in een snel tempo gaat, en het derde deel (‘in ihm sterben') zeer langzaam. Aansluitend klinkt de tenorsolo ‘ach Herr, lehre uns bedenken', gevolgd door een levendige bassolo ‘bestelle dein Haus', waarin de fluiten met hun sierlijke coloraturen de ‘Lebendigkeit' illustreren. Dan komt het eerder genoemde kerndeel.
De altsolo ‘in deine Hände' wordt slechts door het continuo begeleid. Aansluitend zingt de bas ‘heute wirst du mit mir im Paradies sein', eveneens zonder fluiten en gamba's. De basstem vertolkt hier de stem van Christus, vaak gevolgd door het continuo. Deze techniek heeft Bach gebaseerd op ‘du mit mir'. Kooralten en gamba's voegen tenslotte hieraan het koraal toe ‘mit Fried und Freud ich fahr dahin'. Twee fraaie momenten creëert Bach op de koraalwoorden ‘stille' en ‘Schlaf' door het continuo en de gamba's daar te laten zwijgen. Het slotkoor bestaat uit twee delen: een majestueus "Glorie, Lob, Ehr', en een fugatisch opgezet ‘durch Jesum Christum, Amen'. Deze jubelzang eindigt niet zoals te verwachten is met een krachtig slotakkoord, maar verdwijnt verrassend zacht in hogere sferen. Bach's kunst zal in de jaren na deze cantate weliswaar rijper worden, maar nauwelijks dieper. Of zoals Bachkenner Alfred Dürr het stelt: de Actus Tragicus is een stuk wereldliteratuur.

Sonatina

Koor

Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit.
In ihm leben, weben und sind wir, solange er will.
In ihm sterben wir zur rechten Zeit, wenn er will.

Arioso (Tenor)

Ach, Herr, lehre uns bedenken,
dass wir sterben müssen,
auf dass wir klug werden.

Aria (Bas)

Bestelle dein Haus; denn du wirst sterben
und nicht lebendig bleiben.

Koor

Es ist der alte Bund: Mensch, du musst sterben!
(Sopraan): Ja, komm, Herr Jesu, komm!

Aria (Alt)

In deine Hände befehl ich meinen Geist;
du hast mich erlöset, Herr, du getreuer Gott.

Arioso (Bas) en koraal (Alt)

Heute wirst du mit mir im Paradies sein.
Mit Fried und Freud ich fahr dahin
In Gottes Willen,
Getrost ist mir mein Herz und Sinn,
Sanft und stille.
Wie Gott mir verheißen hat:
Der Tod ist mein Schlaf geworden.

Koraal

Glorie, Lob, Ehr und Herrlichkeit
Sei dir, Gott Vater und Sohn bereit,
Dem heilgen Geist mit Namen!
Die göttlich Kraft
Mach uns sieghaft
Durch Jesum Christum, Amen.

De toelichtingstekst is geschreven door Jos Vermunt. De tekst valt onder het copyright van de Kloosterkerk.

Aan de diensten met cantate zijn hoge kosten verbonden. Ondanks vele giften dekt de collecte na afloop van de dienst slechts de helft van de uitgaven. Derhalve doet de Kloosterkerk een dringend beroep op de bezoekers om bij de uitgangscollecte actief bij te dragen (richtbedrag € 7,50 p.p.) aan de bestrijding van de onkosten.

Van de diensten met cantate is een agenda en een archief beschikbaar.